10-letnia gwarancja na pierwotną dokładność

Przeprowadzanie precyzyjnych pomiarów GD&T

Wiadomości LK Metrology – Sprawy związane z GDT
Wieloczujnikowa maszyna do pomiarów koordynacyjnych SCANtek 5 na zdjęciu na stoisku firmy LK Metrology podczas zeszłorocznych targów Control

Minęło już ponad 80 lat od pierwszej publikacji normy Y14.5, wydanej wówczas przez ASA, a norma Y14.5 wraz z GD&T ewoluowały, stając się głównym środkiem przekazywania wymagań dotyczących elementów mechanicznych i podzespołów praktycznie wszystkich rodzajów produktów. Chociaż istnieje kilka różnych wersji GD&T opublikowanych przez różne kraje. W światowym przemyśle i w globalnych łańcuchach dostaw dominują jednak dwie normy. Są to systemy ISO i ASME. Istnieje kilka istotnych różnic między specyfikacjami GD&T według norm ISO i ASME.

Kraje, w których odnotowano obecność organizacji ASME/ISO zajmujących się GD&T

Chociaż w Stanach Zjednoczonych istnieją przedsiębiorstwa, które decydują się na stosowanie normy ISO, to jednak opracowany w USA system GD&T (Y14.5) – obecnie publikowany przez Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Mechaników (ASME) – jest powszechniej stosowany na całym świecie. Nawet w Europie Zachodniej, gdzie norma ISO GD&T jest bardziej rozpowszechniona, to właśnie norma ASME Y14.5 jest często wykorzystywana przez specjalistów zajmujących się szkoleniami i zastosowaniami w zakresie GD&T. Wykorzystano media społecznościowe, listę certyfikowanych specjalistów ds. wymiarowania geometrycznego i tolerancji (GDTP) prowadzoną przez ASME oraz osobiste doświadczenie zdobyte podczas dziesięciu lat prowadzenia szkoleń z zakresu GD&T, aby pokazać, gdzie te dwie normy GD&T dominują.

  • Pojęcia – ASME utrzymuje, że w przypadku większości elementów wymiarowych należy podawać dwa rodzaje wymiarów: wymiar lokalny (lub odległość między punktami przeciwległymi) oraz obwiednię współpracującą. Dla porównania, norma ISO wymaga podawania wyłącznie wymiaru lokalnego. Odpowiedni element (cylinder pasowy, równoległe płaszczyzny itp.) jest wykorzystywany do określenia niektórych tolerancji geometrycznych, ale nie służy do podawania wymiaru.
  • Zastosowania – Tolerancje położenia są bardzo powszechne w obu wersjach, jednak ASME zastrzega stosowanie tolerancji położenia wyłącznie do elementów pozycjonujących o określonych wymiarach. Zgodnie z normą ISO tolerancje położenia stosuje się nie tylko do elementów o określonych wymiarach, ale również do elementów nominalnie płaskich.
  • Matematyka – Stowarzyszenie ASME definiuje rzeczywiste obwiednie dopasowania jako najmniejszy rozmiar, jaki można dopasować wokół elementu zewnętrznego, lub największy rozmiar, jaki można dopasować wewnątrz elementu wewnętrznego, tak aby pokrywał się z powierzchnią (powierzchniami) w najwyższych punktach. Oznacza to, że do danych zebranych podczas kontroli należy zastosować algorytm dopasowania oparty na maksymalnej obwiedni wpisanej i minimalnej obwiedni opisanej. Norma ISO domyślnie zakłada dopasowanie metodą najmniejszych kwadratów, chociaż w przypadku zastosowania operatorów specyfikacji można zastosować dopasowanie metodą maksymalnej wpisanej, minimalnej opisanej lub inne algorytmy dopasowania.

Istnieje wiele powodów, dla których system GD&T ASME Y14.5 stał się dominującym standardem na całym świecie:

  • Powszechne rozpowszechnienie materiałów szkoleniowych dotyczących GD&T opartych na normie ASME Y14.5 oznacza, że nawet jeśli wiele firm starało się przeszkolić pracowników w zakresie stosowania systemu GD&T zgodnego z normą ISO, w rzeczywistości pracownicy zostali nauczeni stosowania systemu symboli i zasad ASME.
  • System certyfikacji ASME (GDTP, czyli Geometric Dimensioning and Tolerancing Professional) sprawia, że zarówno pracownicy, jak i pracodawcy zwracają się ku certyfikacji zawodowej ASME, aby wykazać się biegłą znajomością GD&T. W świecie, w którym CV są przepełnione stwierdzeniami typu „znam GD&T”, liczy się rzeczywista, potwierdzona biegłość w tej dziedzinie.
  • Stosowanie norm amerykańskich ułatwia pozyskiwanie zleceń inżynieryjnych i produkcyjnych zlecanych podmiotom spoza Stanów Zjednoczonych
  • Przez większą część minionego stulecia Stany Zjednoczone odgrywały rolę zarówno potęgi gospodarczej, jak i lidera w dziedzinie technologii i innowacji mechanicznych.
  • Standardy pomocnicze, takie jak język operacyjny DMIS CMM, opierają się na praktykach ASME dotyczących GD&T.
Oświadczenie zawarte w sekcji 3 normy DMIS 5.2

We wszystkich branżach nieprzestrzeganie specyfikacji technicznych może pociągać za sobą poważne konsekwencje. Roszczenia gwarancyjne i wycofywanie produktów z rynku mogą generować koszty sięgające wielu milionów dolarów. Poważne obrażenia lub śmierć klienta spowodowane wadliwymi produktami niszczą wizerunek marek i sprawiają, że nawet znakomite kampanie marketingowe tracą sens. Nawet coś tak prozaicznego jak opóźnienia w dostawach i źle dopasowane części spowodowały spadek kursu akcji spółek publicznych. Odchylenia produkcyjne są nieuniknione, dlatego umiejętność oceny specyfikacji z zachowaniem ścisłej zgodności z normami gwarantuje przestrzeganie krytycznych granic tolerancji. W przypadku ich nieprzestrzegania byliśmy świadkami przypadków implantów medycznych powodujących przewlekłe bóle u pacjentów, pojazdów lądowych powodujących okaleczenia kierowców oraz samolotów, których loty mogą stanowić zagrożenie.

„Nauczyliśmy się żyć w świecie błędów i wadliwych produktów, jakby były one niezbędne do życia.Nadszedł czas, by przyjąć nową filozofię…” dr Edward Deming

W przeszłości występowały poważne braki w zakresie funkcji, jakie pełnią systemy kontroli wspomaganej komputerowo (CAI) – takie jak system operacyjny maszyny CMM – przy ocenie specyfikacji rysunków technicznych w celu wygenerowania wartości podanej w raporcie.

Najważniejszą z tych kwestii jest fakt, że wiele systemów operacyjnych maszyn CMM wykorzystuje układ współrzędnych ustawienia, znany również jako układ współrzędnych części (PCS), jako substytut układu odniesienia. Był to zły pomysł od samego początku, ale był on intuicyjny dla klienta i łatwy do zaprogramowania, więc koncepcja ta się przyjęła. Proste wyjaśnienie różnic polega na wskazaniu niedoskonałości układu PCS jako substytutu rzeczywistego układu odniesienia. Oś układu współrzędnych wyrównania może wskazywać tylko w jednym kierunku naraz, a przecięcie tych osi określa tylko jeden możliwy punkt początkowy dla maszyny CMM. Układy odniesienia GD&T mogą jednak wymagać więcej niż jednego stałego kierunku osi, a punkt początkowy często może się przesuwać lub zmieniać położenie względem elementu, takiego jak cylinder lub równoległa płaszczyzna. W rezultacie te rozbieżności w oprogramowaniu mogą powodować zgłaszanie fałszywych wyników pozytywnych lub negatywnych.

Standardowe okno dialogowe wyboru w programie CAMIO

Oprogramowanie CAMIO firmy LK Metrologywykorzystuje całkowicie niezależny układ odniesienia. Układ odniesienia i układ współrzędnych wyrównania często charakteryzują się różnymi ograniczeniami stopni swobody, różnymi punktami początkowymi, a nawet różnymi kierunkami osi X, Y i Z. W ustawieniach preferencji oprogramowania dostępna jest również możliwość wyboru spośród głównych norm. Wybór norm ISO i ASME pozwala użytkownikom obu tych światowych standardów określić, w jaki sposób powinny być stosowane tolerancje geometryczne. Okno dialogowe wyboru preferencji w CAMIO pozwala użytkownikom spełnić wymagania specyfikacji inżynierskiej w sposób, którego starsze oprogramowanie CAI po prostu nie jest w stanie zapewnić.

Dla specjalistów ds. jakości niezwykle ważne powinno być głębokie zrozumienie, że pomiar to znacznie więcej niż tylko badanie elementów lub odczytywanie wartości z przyrządów pomiarowych. Jedna z definicji słowa „mierzyć” brzmi:„ustalać zakres, wymiary, ilość, pojemność itp., zwłaszcza poprzez porównanie z wzorcem”.W przypadku inżynierii mechanicznej normy ISO i ASME dotyczące wymiarowania i tolerancji odgrywają kluczową rolę w prawidłowym przeprowadzaniu pomiarów.

Pomiar położenia

W przeszłości wielu programistów maszyn CMM próbowało obejść niedoskonałości oprogramowania, stosując różne metody ustawiania i generowania raportów. Rysunek 7-5 normy ASME Y14.5-2009 można wykorzystać do omówienia niektórych sztuczek, które stosowano w celu obejścia niedoskonałości systemu PCS.

W tym pierwszym przykładzie system PCS został wykorzystany jako substytut układu odniesienia.

Ponieważ rysunek zawiera tylko jeden punkt odniesienia, liczba ograniczonych stopni swobody jest zbyt mała, by programista mógł wykorzystać wyłącznie punkt odniesienia B jako PCS. Programista wybrał otwór w prawym dolnym rogu (1 z 6) do wyrównania przedmiotu obrabianego. Zgłaszane są minimalne odchylenia pozycyjne, co wywołuje u wszystkich fałszywe poczucie pewności co do jakości części. To błędne raportowanie przełoży się na fałszywe poczucie pewności co do procesu produkcyjnego, co może prowadzić do zmniejszenia częstotliwości kontroli w miarę zwiększania tempa produkcji seryjnej.

W drugim przykładzie programista ponownie zdaje sobie sprawę, że sam układ odniesienia B nie zapewnia wystarczających ograniczeń do zdefiniowania układu współrzędnych roboczych (PCS). W tym scenariuszu zastosowano układ płaszczyzny, prostej i walca, przy czym walec układu odniesienia B posłużył wyłącznie do zdefiniowania początku osi X i Y w układzie PCS. Krótko mówiąc, osie tego układu odniesienia (PCS), w porównaniu z osiami z pierwszego przykładu, wskazują nieco inne kierunki. Odbiega to również od wymagań projektowych, ponieważ główny układ odniesienia B określa kierunek osi oraz punkty początkowe dla pozostałych dwóch osi układu odniesienia. Ten zabieg powoduje wyższą wartość odchylenia tolerancji położenia, jednak jest on również nieprawidłowy. Zarówno w pierwszym, jak i w drugim przykładzie programowanie odbiegało od rzeczywistego układu odniesienia, w związku z czym podawana jest nieprawidłowa wartość tolerancji położenia. Inżynier projektant lub klient powinien być bardzo rozczarowany, dowiadując się, że specyfikacje projektowe nie są przestrzegane. „Rozwiązanie” polegające na wykorzystaniu układu współrzędnych (PCS) jako substytutu układu odniesienia po prostu nie jest i nie może być równoważne z użyciem rzeczywistego układu odniesienia.

W ostatnim przykładzie ustawienie nie ma znaczenia. Programista pozwala systemowi CAMIO na wykorzystanie układu odniesienia zgodnie z zamierzeniami inżyniera – wyłącznie osi odniesienia B. Ponadto projekt pokazuje tolerancję położenia zastosowaną do otworów 6X. Z treści definicji normy Y14.5 oraz paragrafu 4.19[vi]wynika, że jest to wymóg równoczesny, a położenie wszystkich 6 otworów w odniesieniu do tej jednej osi odniesienia należy rozpatrywać wyłącznie w kontekście zbiorczego układu tych 6 otworów. Raport wskazuje teraz, że otwór ten jest znacznie przesunięty względem położenia docelowego. Część jest ewidentnie niezdatna do użytku, a proces wymaga natychmiastowej korekty. W porównaniu z poprzednimi przykładami, w których jako część wyrównania i raportowania dla tego otworu wykorzystywano linię między tym otworem a elementem odniesienia B (ukrywając w ten sposób odchylenia), niniejszy raport, wykorzystujący wyłącznie oś odniesienia B, pokazuje, że znaczna część odchylenia tego otworu dotyczy obrotu wokół osi Z – czyli zachowania wymiaru kąta 60° z rysunku. Dwie próby zastosowania sztuczek nie pozwoliły tego wykryć, ponieważ polegały one na obróceniu wyrównania w oparciu o położenie tego elementu, a nie na odchyleniu od pozostałych 5 otworów w układzie, jak wymagała tego specyfikacja techniczna.

Warto zauważyć, że stosowanie układów odniesienia może dawać „lepsze” lub „gorsze” wyniki niż tradycyjne (sztuczne) alternatywy. W tych przykładach postanowiono pokazać, w jaki sposób rzeczywiste wyniki pomiarów mogą umykać uwadze działu jakości, jeśli oprogramowanie maszyny CMM nie wykorzystuje prawidłowo układów odniesienia – a wiele programów do maszyn CMM do dziś tego nie robi.

Dalsze informacje na temat lokalizacji

W środowisku inżynierów mechaników od dawna panuje nieporozumienie dotyczące tego, że wymiary liniowe z bezpośrednimi tolerancjami nie pozwalają skutecznie określić położenia elementów konstrukcyjnych. Te wymiary liniowe, często nazywane „wymiarowaniem współrzędnych”, nie określają ani nie ograniczają skutecznie kierunku, w którym należy dokonać pomiaru.

Przykłady metod bezpośredniego określania tolerancji
Wymiary zaznaczone na czerwono to wymiary lokalizacyjne

Wymiary z tolerancjami bezpośrednimi, zwane również „wymiarami współrzędnymi”, doskonale nadają się do określania cech wymiarowych, ponieważ ogólnie rzecz biorąc, wymiar to odległość liniowa między bezpośrednio przeciwległymi punktami, liniami lub płaszczyznami elementu. W związku z tym jedyny potrzebny kierunek wynika z samego pomiaru względem przeciwległego elementu. Z tego powodu suwmiarki i mikrometry pozostają popularnymi i praktycznymi narzędziami do wykonywania takich pomiarów. Jednak w przypadku, gdy wymiar liniowy jest wymagany w celu określenia położenia, konieczne jest dodatkowe określenie kierunku pomiaru. Z tego powodu norma ASME Y14.5 stanowi, że wymiary położeniowe muszą być oparte na układzie odniesienia. Wymaga to z natury rzeczy, aby wymiary te były wymiarami podstawowymi. Wymiary podstawowe są najczęściej przedstawiane za pomocą ramki lub „prostokąta” otaczającego wartość wymiaru. Tylko wymiary podstawowe są osadzone w układzie odniesienia.

Podstawowe wymiary zgodnie z normą ASME Y14.5-2009

Konieczność wyjścia poza te niezwykle ograniczone możliwości stosowania wymiarów o bezpośrednich tolerancjach była pierwotnym bodźcem dla znacznej części prac nad standardami Y14.5 i GD&T

Wśród wielu kreatywnych projektantów i kontrolerów produktów panowała praktyka, zgodnie z którą kierunek linii wymiarowej wskazywał kierunek pomiaru w przypadku wymiaru z tolerancją bezpośrednią. Nie jest to jednak w żaden sposób określone w żadnej normie, a ponadto nie istniałby żaden realny sposób kontrolowania tych kierunków, ponieważ kierunek można zrozumieć jedynie w ramach matematycznej teorii rysunku technicznego. Jednak w oderwaniu od tej czystej teorii fizyczna rzeczywistość elementu sprawia, że kierunek ten staje się pojęciem nieuchwytnym i niejednoznacznym.

Wielu programistów maszyn CMM stosuje praktykę polegającą na programowaniu wymiarów lokalizacji tolerancji jako odległości w układzie współrzędnych wyrównania (lub PCS).

Za każdym razem, gdy konieczne jest zaprogramowanie „pomiaru” w celu oceny przy użyciu osi wyrównania, cały zespół powinien poddać zarówno specyfikację, jak i metodę oceny wnikliwej analizie, ponieważ metody te zazwyczaj niosą ze sobą wiele możliwości popełnienia błędów.

Kierunki liniowe, na które wpływają zmiany powierzchniowe

Jak widać na ilustracji, kierunek osi może mieć znaczący wpływ na to, gdzie otwór jest postrzegany jako znajdujący się w stanie nominalnym. Otwór zaznaczony na czarno odpowiadał położeniu z rysunku, jednak jego dopasowanie do niedoskonałych powierzchni elementu pokazuje, że oprogramowanie mogłoby z łatwością uznać inne położenie za nominalnie prawidłowe. Miałoby to oczywiście bardzo niekorzystny wpływ na montaż i działanie.

Zazwyczaj są one podawane jako „Odległość wzdłuż osi __”, „Odległość między elementami wzdłuż osi __” lub przedstawiane na rysunkach. Należy zawsze unikać określania położenia za pomocą wymiarów z bezpośrednio podanymi tolerancjami oraz, w miarę możliwości, unikać podawania odległości z uwzględnieniem kierunków osi. Zastosowanie tolerancji geometrycznych i układów odniesienia stanowi bardzo skuteczny sposób uniknięcia problemów związanych z wymiarami z bezpośrednimi tolerancjami dotyczącymi położenia, zarówno dla projektanta, jak i kontrolera. W systemie operacyjnym maszyn CMM serii CAMIO 8 firmy LK Metrology elementy układu odniesienia są poddawane dodatkowej obróbce w celu ustalenia wzajemnie prostopadłych płaszczyzn oraz odpowiedniej osi układu odniesienia zgodnie z normami ASME i ISO wybranymi w ustawieniach.

Firma LK Metrology zatrudnia wielu specjalistów posiadających certyfikat GDTP, którzy wspierają klientów w zakresie tworzenia precyzyjnych programów kontroli przy użyciu maszyn CMM, prawidłowej interpretacji rysunków technicznych oraz zapewnienia, że system operacyjny maszyn CMM firmy LK, CAMIO, wykonuje pomiary zgodnie z zamierzeniami konstruktora i normą ASME Y14.5.

Podsumowanie

Nieprzestrzeganie specyfikacji technicznych może pociągać za sobą poważne i kosztowne konsekwencje. Oprogramowanie CAMIO firmy LK Metrology stanowi zaawansowane i wydajne narzędzie do oceny zgodności produktów z specyfikacjami technicznymi. Oprogramowanie umożliwia ocenę układów odniesienia na podstawie szerokiej gamy elementów odniesienia – płaskich, cylindrycznych, równoległych płaszczyzn oraz różnych kombinacji w układach. Biblioteka tolerancji CAMIO obsługuje wszystkie 14 tolerancji geometrycznych (Y14.5 1994 i 2009) i, w razie potrzeby, dokonuje ich prawidłowej oceny względem układu odniesienia, a nie osi PCS. Możliwość zmiany norm sprawia, że CAMIO jest rozwiązaniem o zasięgu globalnym.

Źródło:Metrology News